دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

140

تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )

مسئوليت امور سپاه و نظام را برعهده داشته است : سپاهى كه بيشتر از تركان و مغولان تركى شده تشكيل يافته‌بود . اين ديوان ، نوعى ستاد عمومى بود با وظايف و عملكردهاى مضاعف و مطابق با اهميت روزافزون نيروهايى كه دولت را پيوسته از خطر دشمنان داخلى و خارجى نگه مىداشتند . اعضاى اين ديوان امير ( بيگ‌ها ) با عنوان امير تواجى و يا ديوان‌بگى ناميده مىشدند . آنان در سلسله مراتب اميران ، برتر از هر اميرى بودند . آنان در مقام بازرسان سپاه ، اختيارات و مسئوليت وسيعى داشتند . اين ديوان در دربار و يا اقامتگاههاى نظامى وظيفه تدارك و انجام پذيراييها و استقبال و سان ديدن حاكم را برعهده داشت . به دبيران و منشيان اين ديوان « بخشيان » يا « نويسندگان ترك » و نه وزير اطلاق مىشد . البته در اين ميان وزيرانى هم وجود داشتند ؛ امّا آنان مسئول امور مالى بودند كه در چارچوب اختيارات ديوان ديگر به نام « ديوان مال » قرار مىگرفت كه به ظاهر با « ديوان عالى » يكى بود و « سرت ديوانى » نيز گفته مىشد تا آن را از « تورك ديوانى » جدا سازد . در برابر « نويسندگان ترك » كه بدان اشاره رفت ، اصطلاح « نويسندگان تاجيك » نيز به اين ديوان اطلاق مىشد و در رأس آن « امير ديوان مال » قرار داشت . موقعيت عالى تواجى ديوانى از اينجا معلوم مىشود كه بدان « ديوان اعلى » نيز اطلاق مىشد . اين تفسير از مواد منابع ، اتفاقا اگر تبيين وظيفه اميركبير ( الغ بيك - گاهى با اين لقب ناميده مىشد ) به عنوان عاليترين مقام ديوانهاى ياد شده در نظر گرفته شود ، چندان آشفته و دور از واقعيت نخواهد بود . بايد پذيرفت تصويرى كه در اينجا ارائه شد ، الزاما يگانه تبيين ممكن از مجموعه بسيار بغرنج و پيچيدهء واقعيتها نمىتواند باشد . 9 - حيات اقتصادى و بازرگانى حيات اقتصادى عصر تيمورى آن قدر تحت الشعاع ويرانگريهاى تيمور قرار نگرفته كه نتوان آن را تصور كرد . در اين مورد ، دردانگى شاهزادگان و حاكمان تيمورى نتايج مطلوبى ارائه مىدهد ؛ چون آنان اشتياق و علاقه شديدى به بازسازى شهرهايى داشتند كه مقر حكومتىشان باشد تا در آنجا بتوانند در قلمرو اقتصادى دست به القائات سياسى و فرهنگى زده و بدين‌سان خود را در جايگاه برترى قرار دهند . ظلم و سبعيت ويرانگرانه تيمور در مقايسه با مغولان ، او را در جايگاه بسيار بدى قرار مىدهد . امّا تأثيرات ويرانگرانه وى به اندازه مغولان پايا نبوده است . در حالى كه در نتيجه ايلغار مغولان همه نواحى زراعى به تباهى كشيده شد و تبديل به مراعى گرديد ، در زمان تيمور ، نظم عمومى به هرحال پس از فروكش كردن خصومتها تا حدود زيادى بهبود يافت . در جايى كه سيستمهاى آبرسانى